ŞEYH BED­REDDİN / BÖRK­LÜ­CE / TİRE (Salih Gözek)

/ 2 Şubat 2020 / 736 kez okunmuştur / 3 Yorum
ŞEYH BED­REDDİN / BÖRK­LÜ­CE / TİRE (Salih Gözek)

ŞEYH BED­REDDİN / BÖRK­LÜ­CE  / TİRE

Salih Gözek

Şeyh Bed­red­din, Börk­lü­ce Mus­ta­fa ve Tor­lak Kemal’in di­ya­rı, mer­kez Tire olmak üzre Ay­dı­oğul­la­rı Bey­li­ği coğ­raf­ya­sı olan Kü­çük­men­de­res hav­za­sı­dır. Birçok ya­za­rın, sü­rek­li, “Aydın” de­di­ği bu günkü Aydın de­ğil­dir.

Hafız Halil’in, Me­na­kıp­na­me’sinde Tire’yi öv­me­si ve onu öne çı­kar­ma­sı yazık ki ta­rih­çi veya araş­tır­ma­cı­lar ta­ra­fın­dan dik­ka­te alın­ma­mış ve de­ğer­len­di­ril­me­miş­tir. Sü­rek­li, “Aydın” ifa­de­si­nin pek de araş­tı­rıl­ma­dan kul­la­nıl­ma­sı yal­nız­ca oku­yu­cu­lar­da değil, Bed­red­din’i ya­zan­lar­da bile bugünkü Aydın’ı çağ­rış­tır­mış­tır. Oysa Kü­çük­men­de­res Hav­za­sı o günün “Aydın Eli’ (Aydın San­ca­ğı)dır. An­la­şı­lı­yor ki birçok yazım araş­tı­rı­la­rak değil, bir­bi­rin­den nakil ola­rak ya­zı­la­gel­miş­tir.

Şeyh Bed­red­din’in ba­ba­sı Gazi İsrail Ga­zi­yan bir­lik­le­riy­le be­ra­ber Ay­dı­no­ğul­la­rıy­la Tire–Eğ­ri­de­re kö­yü­ne yer­le­şir, Os­man­lı dö­ne­min­de Edir­ne’ye gider. Gerek Murat Hü­da­ve­ndi­gar’ın gerek Yıl­dı­rım Ba­ye­zit’in Ay­dı­ne­li’nin ye­tiş­miş kad­ro­la­rı­nı Bal­kan­la­ra ta­şı­dık­la­rı bi­lin­mek­te­dir, (acaba, Ay­dı­noğ­lu kızı Hafsa Hatun’u ken­di­ne eş alan Yıl­dı­rım, Gazi Bir­lik­le­ri’ni de bu dö­nem­de Edir­ne’ye gö­tür­müş ola­bi­lir mi?)

Baba İsrail bu sü­reç­te mi Bal­kan­la­ra geç­miş­tir? (ki… Bu gün Bul­ga­ris­tan sı­nır­la­rı için­de kalan ve İsrail’in yer­le­şi­me aç­tı­ğı söy­le­nen bir Eğ­ri­de­re köyü daha var­dır). Durum böyle ise Bed­red­din’in Tire’de doğma ola­sı­lı­ğı da müm­kün­dür. Bed­red­din neden Ana­do­lu’ya her dö­nü­şün­de Tire’ye uğ­ra­mak­ta­dır? Bed­red­din’in söy­le­mi­ni ha­re­ke­te ge­çi­re­bi­le­ce­ği coğ­raf­ya ken­di­si­ne ya­ban­cı ol­ma­yan bil­di­ği bir coğ­raf­ya ol­du­ğun­dan­dır.

1530 yılı Def­ter-i Ha­ka­ni kay­dı­na göre Eğ­ri­de­re, Bed­red­din’in ba­ba­sı İsrail’in kur­du­ğu köy­dür. Köyde za­vi­ye­si ve va­kıf­la­rı var­dır. Me­na­kıp­na­me’ye göre Bed­red­din’in oğlu ve to­run­la­rı bu köyde ya­şa­mak­ta­dır ve oğlu İsmail’in me­za­rı bu köy­de­dir. Eğ­ri­de­re’de yal­nız kalan Hafız Halil’e ve kar­deş­le­ri­ne Börk­lü­ce sahip çık­mış­tır. Bed­red­din’in ye­ğe­ni Veli Beşe (Pir Veli) de Tire Peş­ref­li kö­yün­de gö­mü­lü­dür. Eğ­ri­de­re kadar Peş­ref­li köyü de Bed­red­din so­yu­nun bu­lun­du­ğu yer­le­şim ye­ri­dir. İzmir Va­kıf­lar Bölge Mü­dür­lü­ğü ka­yıt­la­rın­da Peş­ref­li, Veli Beşe köyü ola­rak geç­mek­te­dir.

Börk­lü­ce, Türk­men­le­re köy tesis etmiş Sel­çuk­lu Emir aile­sin­den olup, aynı za­man­da ta­sav­vuf kül­tü­rü olan bir de­de­dir. Tire/Kızıl Börk­lü köyünün ku­ru­cu­su olan bu “Dede Sul­tan” kay­nak­lar­da Börk­lü­ce Mus­ta­fa diye ad­lan­dı­rıl­mak­ta­dır. Kızıl Börk­lü, Bed­red­din’in köyü Eğ­ri­de­re’ye ya­kın­dır. Bed­red­din üze­ri­ne yazan ta­rih­çi­le­rin büyük bö­lü­mü Börk­lü­ce’yi cahil köylü ola­rak ta­nı­tır­lar, oysa “Tas­vi­rü’l-Ku­lüp” ki­ta­bı­nı yazan bir bil­ge­dir o. Ragıp Şevki, Re­sim­li Ay mec­mu­asın­da Börk­lü­ce’nin Kadı Bur­ha­ned­din’in oğlu ol­du­ğu­nu yazar.

Börk­lü­ce, Os­man­lı ile sa­va­şa gi­rer­ken sa­vun­ma yö­nün­den en uygun yer ola­rak Kar­abu­run’u görür, bu­ra­sı aynı za­man­da Sakız ada­sı­na yakın ko­num­da­dır ve Börk­lü­ce’nin bu ada­lar­da mü­rit­le­ri var­dır. Ti­re­li tarih araş­tır­ma­cı­sı A.​ Munis Ar­ma­ğan, “Şeyh Bed­red­din İsyanı / Ka­zo­va­sı Sa­va­şı ve Kan­lı­de­re­ler” adlı ki­ta­bın­da, İzmir Sal­na­me­le­ri, Tire ar­şiv­le­ri, La­mar­ti­ne’nin “Os­man­lı Ta­ri­hi” ve Bed­red­din’in to­ru­nu Hafız Halil’in “Me­na­kıp­na­me”sine da­ya­na­rak üçün­cü büyük sa­va­şın “Ka­zo­va­sı” böl­ge­sin­de yani Tire’nin do­ğu­sun­dan baş­la­yıp Kiraz’a da­ya­nan ova­nın Aydın Dağ­la­rı, Bey­dağ yö­re­sin­de ya­pıl­dı­ğı­nı söy­ler ve Börk­lü­ce’nin bu­ra­da öl­dü­rül­dü­ğü­nü ifade eder. Hafız Halil de “Me­na­kıp­na­me’sinde şöyle an­la­tır;

“Ceng idüb­dür Ka­zo­va­sı’nda gelüb

Ceng için­de düşti başı ke­si­lüb”

Son savaş için Tire (Ka­zo­va­sı)nın se­çil­me­si st­ra­te­ji­si iyi be­lir­len­miş bir ka­bul­dür. Zira Börk­lü­ce’nin Ti­re­li ol­ma­sı, Bed­red­din aile­si­ni ba­rın­dı­ran Eğ­ri­de­re (oğlu İsmail’in me­za­rı bu köy­de­dir) ve Peş­ref­li (ki ye­ğe­ni de bu­ra­da gö­mü­lü­dür) köy­le­ri hav­za­nın en büyük yer­le­şim­le­ri ola­rak güçlü bir top­lum­sal des­te­ğe sa­hip­tir.

Tor­lak Kemal hak­kın­da ya­zı­lan ra­por­lar­da ken­di­si­nin Ti­re­li bir Ya­hu­di ol­du­ğu ve asıl adı­nın Sa­mu­el ol­du­ğu ya­zı­lı­dır.

Ya­zım­lar­da dik­ka­ti çeken yan­lış­lar­dan biri de ya­şa­nan sü­re­cin bugünkü Aydın iline bağ­lan­ma­sı­dır. O dö­nem­de bu­gün­kü Aydın, “Gü­zel­hi­sar” adıy­la söy­le­nen küçük bir yer­le­şim­dir, Sa­ru­han Bey­li­ği’nde de aynı ismi ta­şı­yan yer­le­şim var­dır ve o ne­den­le Ay­dı­no­ğul­la­rı­na bağlı yer­le­şi­me Aydın Gü­zel­hi­sa­rı de­nil­mek­te­dir. O dö­ne­min Aydın ili(eli) Ay­dı­no­ğul­la­rı Bey­li­ği­ne Baş­kent­lik eden Birgi, Tire ve Sel­çuk’un bu­lun­du­ğu coğ­raf­ya olan Kü­çük­men­de­res hav­za­sı­dır.

Or­tak­lar ayrı bir yan­lış­tır, Börk­lü­ce ön­der­li­ğin­de Bed­red­din ta­raf­tar­la­rı­nın kur­du­ğu yer­le­şim ola­rak ad­lan­dı­rı­lır oysa; Or­tak­lar’ın ku­ru­lu­şu Tür­ki­ye’nin ilk de­mir­yo­lu olan AY­DIN-İZMİR de­mir­yo­lu­nun in­şa­ası(1886) ile baş­lar. O za­man­lar hiç kim­se­nin ya­şa­ma­dı­ğı bu yer(tah­mi­nen sa­de­ce incir ve zey­tin bah­çe­le­ri ile kap­lıy­dı), tren is­tas­yo­nu­nun ya­pı­mıy­la bir­lik­te gelen ula­şım ko­lay­lı­ğı sa­ye­sin­de civar köy­ler için bir ca­zi­be mer­ke­zi ha­li­ne gelir. İlk ge­len­ler Rum es­naf­lar­dır. En büyük göçü 1913 yı­lın­da Se­la­nik ve Lanza’dan alır. Nü­fu­su gi­de­rek ka­la­ba­lık­la­şan yer­le­şim bi­ri­mi bu yıl­lar­da “REŞADİYE” is­mi­ni ala­rak köy olur. 1930’a kadar Re­şa­di­ye is­miy­le anı­lan köy 1930’da “PI­NAR­BA­ŞI” adını alır. Pı­nar­ba­şı’na 1932’de 5 Nolu İncir Tarım Satış Ko­ope­ra­ti­fi ku­ru­lur(TARİŞ). Bu ko­ope­ra­ti­fin çok or­tak­lı ol­ma­sı ne­de­niy­le ismi 1933’de “OR­TAK­LAR” ola­rak de­ği­şir. 1948’de na­hi­ye 1949’da be­le­di­ye­lik olur.

(DEVAM EDECEK)

ŞEYH BED­REDDİN / BÖRK­LÜ­CE / TİRE (Salih Gözek) (3 Yorum)

  1. Kutlarım üstat. Devamını bekliyorum. Bir yerlerden Bedrettini tutmak gerek. Ha gayret bu da sana nasip olsun. Sevgiyle kardeşim…

  2. Yüreğine , kalemine ve emeğine sağlık Salih Bey.Kadı Burhaneddin’in bir deyişini yeri gelmişken demiş olayım; ” Sac düzene girdi hamur tükendi / Ev düzene girdi ömür tükendi.

  3. Şeyh Bedrettin Anadolu kültürüne ve tarihine damga vurmuş önemli bir kişi.Ancak yerelde Tire, genelde Türkiye bilim ve sanat insanları yeterince Şeyh Bedrettin ve arkadaşlarını araştırıp inceleyememişler.Munis Armağan ve Salih Gözek olmasa bu konuda bir çok yanlış ve eksik bilgi ile yaşayıp gideceğiz.Bence Tire yerel yönetimleri ve kültür ve sanat insanları Şeyh Bedrettin ve arkadaşları ile ilgili bir şeyler yapmalıdır.Tire sadece pazarı ve eski camileri ile değil,Şeyh Bedrettin ve arkadaşlarının yurdu olarak da ön plana çıkarılmalı ve turizmden pay almalıdır.Ayrıca bu konularda çeşitli çalıştaylar,konferanslar,çalıştaylar vb. yapılmalıdır.