Bedreddin ve Tire (2) / Salih Gözek

/ 11 Şubat 2020 / 1.697 kez okunmuştur / 4 Yorum
Bedreddin ve Tire (2) / Salih Gözek

BED­REDDİN ve TİRE (2)

Salih Gözek

Sel­çuk­lu­la­rın za­yıf­la­ma­ya baş­la­ma­sıy­la or­ta­ya çık­ma­ya baş­la­yan Bey­lik­ler, İlhan­lı hâ­ki­mi­ye­ti­nin bit­me­siy­le be­ra­ber tam ba­ğım­sız­lık­la­rı­na ka­vuş­muş­lar­dır. Bu sü­reç­te Ana­do­lu’daki Türk­men­ler ba­tı­ya doğru yoğun bir göç ha­re­ke­ti baş­lat­mış­lar­dır. Ga­zi­yan bir­lik­le­riy­le Konya’dan Ay­dı­noğ­lu top­rak­la­rı­na gelen Bed­red­din’in ba­ba­sı İsrail ve aile­si Tire / Eğ­ri­de­re yer­le­şi­mi­ni kur­muş­tur.

1530 Def­ter-i Ha­ka­ni ka­yıt­la­rı­na göre Tire / Eğ­ri­de­re köyü baba Ahi İsrail’in kur­du­ğu bir köy­dür. Lâ­kap­la­rı, “Beşe” olan aile­nin Tire ve çev­re­sin­de za­vi­ye­si ve vakıf ka­yıt­la­rı var­dır.

Bed­red­din’in doğum ta­ri­hin­de de (ölüm ta­ri­hin­de ol­du­ğu gibi) de­ği­şik ta­rih­ler var­dır, Torun Hafız Halil 1359 ta­ri­hi­ni ve­rir­ken, Yalt­ka­ya 1367 yı­lı­nı, başka kay­nak­lar 1358 ve 1361­yı­lı­nı, İsmail Da­niş­ment (çok olası de­ğil­se de) 1339 ta­ri­hi­ni ver­mek­te­dir ki… Da­niş­ment’in bu ta­ri­hi göz önüne alın­dı­ğın­da Bed­red­din’in Tire’de doğma ola­sı­lı­ğı art­mak­ta­dır.

Os­man­lı’dan önce Ka­re­si ve Ay­dı­no­ğul­la­rı gibi sahil bey­lik­le­ri Ru­me­li’de gazi fa­ali­yet­le­ri­ne baş­la­mış­lar­dı. Özel­lik­le Gazi Umur Bey 300 ge­mi­ye yakın do­nan­ma­sıy­la İzmir’den Bal­kan­lar ta­ra­fı­na akın­lar ör­güt­le­me­yi ba­şar­dı ve Türk­men­le­rin ya­şa­dı­ğı Dob­ru­ca’ya kadar ulaş­tı. Gazi Umur şehit ol­du­ğun­da Os­man­lı, Ka­re­si top­rak­la­rı­na yer­leş­miş bu­lu­nu­yor­du. Daha sonra Os­man­lı, sa­hil­de­ki bu “Gazi”leri Bal­kan­lar’a gön­de­ren mer­kez ol­muş­tur. Orhan Bey’in oğlu Sü­ley­man Şah’ın Ru­me­li’ne geç­mek is­ter­ken bu Gazi li­der­ler­den yar­dım is­te­miş ol­ma­sı kuv­vet­le ola­sı­dır ki… Me­na­kıp­na­me’de; “1352 yı­lın­da Orhan Bey’in oğlu Sü­ley­man Şah Ru­me­li’ye ge­çer­ken ya­nın­da Dede Ab­dü­la­ziz, Gazi Ece ve baba İsrail, Ab­dül­mü­min (Ab­dü­la­ziz’in kar­de­şi) ve Hacı İlbeyi vardı” de­mek­te­dir.

Bazı kay­nak­lar da, Bed­red­din’in ata­la­rı­nın Os­man­lı adına Gazi Sü­ley­man Şah’la 1354’de Ça­nak­ka­le üze­rin­den Ge­li­bo­lu’ya geç­ti­ği­ni ifade eder.

Zaten Murat Hü­da­ven­di­gâr ve Yıl­dı­rım’ın Aydın San­ca­ğı’nda ye­tiş­miş kad­ro­la­rı­nı Bal­kan­lar’a ta­şı­dı­ğı bi­lin­mek­te­dir. Yıl­dı­rım’ın, Ay­dı­no­ğul­la­rı’na hakim ol­du­ğun­da ken­di­si­ne yüz çe­vi­ren Türk­men bey­le­ri­nin üze­ri­ne yü­rü­dü­ğü, top­rak­la­rı­nı el­le­rin­den al­dı­ğı bi­lin­mek­te­dir ve Ay­dı­ne­li’nin ye­tiş­tir­di­ği; Kızıl Deli Sul­tan, Sefer Şah, Yegan Baba, Gazi Ars­lan, Gazi Mal­koç, Ab­dur­rah­man Gazi ve Demir Baba gibi ilim ve dev­let adam­la­rı­nı top­la­yıp, Ru­me­li’ne gö­tür­müş­tür. Os­man­lı, ek­si­ği­ni ve açı­ğı­nı Ka­re­si, Ger­mi­yan, Ay­dı­noğ­lu Türk­men­le­riy­le ta­mam­la­mış­tır. Yıl­dı­rım, Şeyh Bed­red­din’in ba­ba­sı Ahi İsrail aile­si­ni, İsrail’in, ba­ba­sı­nın, am­ca­sı­nın, ye­ğen­le­ri­nin de ka­tıl­dı­ğı Ru­me­li Fe­tih­le­ri­ni bi­li­yor ol­ma­sı ne­de­niy­le Bal­kan’a gön­der­miş ol­ma­sı akla daha yat­kın gel­mek­te­dir.

Böyle bir du­rum­da Bed­red­din’in Tire’de doğma ola­sı­lı­ğı­nı güç­len­dir­mek­te­dir. Ger­çek­ten Bed­red­din Si­mav­na’da mı yoksa Tire’de mi doğ­muş­tur çö­zü­le­me­yen du­rum­dur bu.

Kadı İsrail’in Eğ­ri­de­re’den git­ti­ği­ne dair ka­nıt­lar­dan biri de Kır­ca­ali’deki Eğ­ri­de­re yer­le­şi­mi ola­maz mı? Kır­ca­ali’de İsrail’in kur­du­ğu söy­le­ni­len Eğ­ri­de­re yer­le­şi­mi­nin ol­ma­sı Tire’ye bir özlem midir? Ve ya Tire’nin öne­mi­ni bize gös­ter­mez mi?

Fri­ed­rich, Giese’nin ter­cü­me et­ti­ği, ya­za­rı bi­lin­me­yen (“Te­vâ­rîh-i Âl-i Osmân”) bir Me­ne­kıp­na­me’de (Bed­red­din’in Çe­le­bi Meh­met ta­ra­fın­dan Ağaç­de­ni­zi’nde ya­ka­lan­dı­ğın­da) şu ifade var­dır: “Eğir­di (Eğ­ri­de­re) du­rur­ken Şeyh Bed­red­din Ağaç­de­ni­zi’nde çıktı (bu­lun­du)”. Bu da gös­te­ri­yor ki daha önce de sö­zü­nü et­ti­ğim Kır­ca­ali’deki Eğ­ri­de­re ile Tire’deki Eğ­ri­de­re ara­sın­da bir iliş­ki var­dır.

İlginç olan ve asıl araş­tı­rıl­ma­sı ge­re­ken, Bed­red­din’in to­ru­nu Hafız Halil de dahil bir çok araş­tır­ma­cı­nın, Bed­red­din’in Bal­kan­lar ön­ce­si ya­şa­mın­dan neden söz et­me­dik­le­ri­dir.

Hafız Halil, Me­na­kıp­na­me’de Tire’den öv­güy­le söz eder­ken hemen hemen hiç bir tarih araş­tır­ma­cı­sı ge­li­şen olay­lar­da Tire’ye de­ğin­me­mek­te­ler. Tarih ya­zı­mın­da bu önem­li bir ek­sik­lik­tir. Me­na­kıp­na­me Tire’den az çok söz etse de gerek va­ka­nü­vis­ler, gerek yerli ve ya­ban­cı ta­rih­çi­ler ve ya­zar­lar Tire’yi hep göz­den ka­çır­mış­lar­dır, oysa o dö­nem­de Tire böl­ge­nin eko­no­mik, kül­tü­rel ve sos­yal yön­den en ge­liş­miş mer­ke­zi­dir.

Oku­du­ğum, in­ce­le­di­ğim yüz­ler­ce dok­to­ra, yük­sek Li­sans Tezi, Ma­ka­le­ler ve on­lar­ca ki­tap­ta adı geçen hep Aydın’dır. Ay­dı­no­ğul­la­rı’na baş­kent­lik eden Birgi, Sel­çuk (Aya­su­luk) ve Tire Kü­çük­men­de­res hav­za­sı yer­le­şim­le­ri­dir, bu günün Aydın’ı o za­ma­nın Gü­zel­hi­sar bel­de­si­dir. Oysa aile­nin ya­şa­dı­ğı Tire dik­ka­ti çe­kecek bo­yut­ta­dır. Aka­de­mis­yen­le­rin bile bu ko­nu­da bu kadar dik­kat­siz ol­ma­sı araş­tır­ma­dan çok na­kil­ci­li­ği öne çı­kar­mak­ta­dır. Coğ­ra­fi bir terim olan Aydın Eli, Os­man­lı yö­ne­ti­mi­nin sı­nır­la­rı­nın çi­zil­di­ği coğ­ra­fi alan­dır. Bu coğ­raf­ya Gediz’in güney bö­lü­mün­den Kü­çük­men­de­res’in ta­ma­mı­nı ve Bü­yük­men­de­res hav­za­sın­da Boz­do­ğan’ı içine alan böl­ge­dir. Aydın Eli ya da Aydın ifa­de­le­ri bir kent ala­nı­nı ifade etmez. Bu günün Aydın kenti 20.​yy’a kadar Gü­zel­hi­sar adıy­la ya­zı­la­gel­miş­tir.

Bed­red­din’in Tire’de ya­şa­dı­ğı­nın en gö­rü­nür be­le­rin­den biri oğlu İsmail’in me­za­rı­dır. Oğul İsmail ba­ba­sın­dan izin alıp büyük ola­sı­lık­la ak­ra­ba­la­rı­nın da ol­du­ğu Eğ­ri­de­re’ye yer­leş­miş ve bu­ra­da öl­müş­tür.

Eğer Bed­red­din Tire’de ya­şa­ma­mış­sa neden Tire, İzmir ve Ay­dı­ne­li coğ­raf­ya­sın­da bu kadar çok ta­raf­ta­rı var­dır? Bunu ne zaman ve nasıl edin­miş­tir? Sakız Ada’sına neden git­miş­tir? Bed­red­din’in Ay­dı­ne­li’ndeki po­pü­ler­li­ği­nin ne­de­ni ne ola­bi­lir?

15.yüz­yıl­da Tire’de ya­şa­mış olan İbn-i Melek şeh­rin kut­sal ki­şi­le­rin­den­dir, Bed­red­din’le aynı ta­rih­ler­de Ka­hi­re’de oku­muş­lar­dır ve bu­ra­da ta­nış­mış ol­ma­la­rı ola­sı­dır. İbn-i Melek Bed­red­din kar­şı­tı ola­rak bi­li­nir, böyle olsa da Melek’in kar­de­şi Bed­red­din’in yakın ar­ka­da­şı­dır. Bu da Bed­red­din’in Tire’de ya­şa­dı­ğı­nın ka­nıt­la­rın­dan bi­ri­dir.

Besmi Nus­ret Kay­gu­suz; “Bed­red­din Konya’da ol­mak­tan hoş­nut­tu ama, an­ne-ba­ba has­re­ti­ne da­ya­na­ma­ya­rak Tire’ye doğru ha­re­ket etti” der. Bed­red­din Konya’dan önce Ger­mi­yan’a, ora­dan Tire’ye yö­ne­lir ve iki yı­lı­nı bu yol­lar­da ge­çi­re­rek Edir­ne’ye gelir. Bu yolu seç­me­si­nin bir ne­de­ni de, Eğ­ri­de­re’de bu­lu­nan baba oca­ğı­nı zi­ya­ret­tir.

Bed­red­din’in Ka­hi­re’den dö­nü­şü Yıl­dı­rım’dan son­ra­ya rast­la­dı­ğı­na göre, Or­ta­do­ğu’dan ana-ba­ba has­re­tiy­le mi dön­müş­tür ve Tire’ye uğ­ra­mış­tır? Aile­si­ni Tire’de bu­la­ma­yın­ca mı Edir­ne’ye yö­nel­miş­tir?

Ger­mi­yan top­rak­la­rın­dan Bursa’ya geç­mek kolay ve ya­kın­ken neden Kü­çük­men­de­res va­di­si­ne yö­nel­miş­tir?

Hafız Halil “Me­na­kıp­na­me”sinde:

“ha­sı­lı gelüb iriş­ti Tire’ye

Tî­re­si yok ba­ka­rı­san ni­re­ye” (ne­re­ye bak­san ka­ran­lı­ğı yok / ay­dın­lık <s.g.>) der­ken

Tire hal­kı­nın da Bed­red­din’i yoğun bir ka­la­ba­lık­la kar­şı­la­dı­ğı­nı ifade et­mek­te­dir.

Saray bel­ge­le­ri­nin yanı sıra, ta­rih­çi­le­rin de Bed­red­din’in do­ğu­mu ve ölümü üze­rin­de­ki ta­rih­len­dir­me­le­rin­de gö­rü­len tu­tar­sız­lık­la­rı bir çok ger­çe­ğin göz ardı edil­me­si­ne neden ol­mak­ta­dır. Ya­zı­ya konu et­ti­ğim Tire Bed­red­din’in ya­şa­mın­da bir odak­tır ve bu ne­den­le var olan tüm bel­ge­le­rin ve söy­lem­le­rin ye­ni­den in­ce­le­ne­rek Bed­red­din’in ye­ni­den ya­zıl­ma­sı bir ge­rek­li­lik­tir.

Kay­nak­lar

——————————————-

1-A.​Munis Ar­ma­ğan / Tire’den Da­ra­ğa­cı­na Şeyh Bed­red­din

2-A.​Munis Ar­ma­ğan / Yeni Bel­ge­ler­le Şeyh Bed­red­din

3-A.​Munis Ar­ma­ğan / Şeyh Bed­red­din İsyanı Ka­zo­va­sı Sa­va­şı ve Kan­lı­de­re­ler

4-Etem Oruç / Ege’de Börk­lü­ce ve Bed­red­din

5-Nur­dan Arca / Şeyh Bed­red­din Uzun İnce Bir Yol

6-M.Şe­ra­fet­tin Yalt­ka­ya / Si­mav­na Ka­dı­sı­oğ­lu Şeyh Bed­red­din

7-Ab­dül­ba­ki Göl­pı­nar­lı / Şeyh Bed­red­din ve Me­na­kı­bı

8-Muh­te­lif tez­ler ve ma­ka­le­ler…

Avatar

sanat ve edebiyat dergisi

Bedreddin ve Tire (2) / Salih Gözek (4 Yorum)